Robert Morris: Observatorium (1977)

Observatorium (1977), Robert Morris. Foto: Jordi Huisman
Observatorium (1977), Robert Morris. Foto: Jordi Huisman

Zhana Ivanova gaf 14 september 2014 een performance in het Observatorium in het kader van Land Art Live. Lees hier meer over Predictions

Het Observatorium werd eerder gerealiseerd bij Velsen in het kader van de grote tentoonstelling Sonsbeek Buiten de Perken (1971), maar daar moest het wijken voor nieuwbouw. In samenwerking met het Stedelijk Museum Amsterdam werd besloten het bij Lelystad opnieuw te maken, in het toen nog uitgestrekte, lege landschap. Het kunstwerk verwijst naar prehistorische plekken waar de zon en de planeten geobserveerd werden, zoals Stonehenge in Engeland.

Het Observatorium van Robert Morris bestaat uit twee concentrische aarden wallen. In deze cirkels zijn drie v-vormige uitsparingen gemaakt die een blik werpen op het polderlandschap. Door het middelste stalen vizier is aan het begin van de lente en de herfst, wanneer de dag en de nacht even lang zijn, de zonsopkomst te zien. De stenen wiggen aan weerszijden laten de zonsopgang zien op 21 juni en 21 december.

Bereikbaarheid:

Ambassadeur Margriet Schavemaker

Margriet Schavemaker. Foto: Sjoerd van Leeuwen
Margriet Schavemaker. Foto: Sjoerd van Leeuwen

Margriet Schavemaker maakt tentoonstellingen en schrijft over moderne en hedendaagse kunst. Ze is verbonden aan het Stedelijk Museum Amsterdam als Manager Educatie, Interpretatie en Publicaties. Ze had contact met Robert Morris over een re-enactment van zijn werk in het Stedelijk Museum.

“Ik werk in een museum, maar vind het ook heerlijk om buiten de museummuren kunst te ervaren. Daar ondervind je een specifieke spanning tussen kunstwerk en natuur. Dit is zeker het geval voor de Land Art werken in Flevoland en het Observatorium van Robert Morris. Maar Morris realiseerde zich eveneens, met veel andere kunstenaars eind jaren zestig, dat je ook de natuur naar het museum kunt halen. En het leuke is dat dit ook in het Stedelijk Museum gebeurd is.

Eind jaren zestig zette Wim Beeren, de latere directeur van het Stedelijk Museum, namelijk de tentoonstelling ‘Op losse schroeven’ op. Deze legendarische tentoonstelling gaf een groot internationaal overzicht van conceptuele en performatieve kunst in het Stedelijk Museum. Tijdens de tentoonstelling hing Marinus Boezem witte lakens uit de ramen en groef Jan Dibbets kuilen rondom het museum. Robert Morris realiseerde er zijn Amsterdam Project. Dit werk was gebaseerd op een soort script voor het museumpersoneel, waarbij om de dag een hoop in het museum moest worden gemaakt met iets brandbaars van buiten: of dat nu bladeren waren of aarde. Uiteindelijk moesten die hopen weer buiten het museum in de fik worden gestoken. Ik heb zelf in het Stedelijk Museum in 2011 de tentoonstelling ‘Recollections - Op losse schroeven’ over deze tentoonstelling gemaakt. Daarvoor heb ik ook contact gehad met Morris over een re-enactment van dit werk. Wij hebben toen zelf allemaal materialen van buiten naar binnen gehaald en uiteindelijk ook alles verbrand. Het geheel had iets ritualistisch.

Beeren ervaarde echter dat het meeste werk uit de ‘Op losse schroeven’ tentoonstelling mislukte, omdat het geheel te museaal werd. Het hele idee was juist dat het object werd weggedaan, maar de werken werden na afloop van de tentoonstelling gretig verzameld. Er is eigenlijk geen tentoonstelling die meer impact heeft gehad op de collectie van het Stedelijk Museum dan ‘Op losse schroeven.’ Daar zit een grote paradox in, en die voelde Beeren heel erg. Hij vond dat het museum te vast zat en wilde daarom buiten het instituut gaan werken. Daarom ging hij weg bij het museum en organiseerde in 1971 de openluchttentoonstelling ‘Sonsbeek buiten de perken.’ Beeren nodigde Morris opnieuw uit en die maakte toen in de duinen van Velsen het Observatorium. Deze eerste versie van stuifzand was niet bedoeld om als object eeuwig te blijven bestaan. Toch heeft Beeren in 1973 gevraagd of het werk verplaatst kon worden naar een meer permanente locatie. Dit werd Swifterband in de Flevopolder, waar het Observatorium in 1977 opende. Door het Observatorium te herplaatsen in de polder werd het al snel monumentaal erfgoed. In zekere zin is dat bijna onvermijdelijk in het sterk verstedelijkte Nederlandse landschap. Zoals de Afsluitdijk en Noordoostpolder onderdeel zijn van het oer-Nederlandse landschap, zo is het Observatorium nu opgenomen in de polder.”

Meer lezen en zien

Observatorium (1977), Robert Morris. Foto: Gert Schutte
Observatorium (1977), Robert Morris. Foto: Gert Schutte

Net buiten Lelystad creëerde de Amerikaanse kunstenaar Robert Morris (Kansas City, Verenigde Staten, 1931) het eerste Land Art project in Flevoland. Morris ontwierp het Observatorium oorspronkelijk voor de openluchttentoonstelling Sonsbeek buiten de perken in 1971. Deze manifestatie met oud Stedelijk Museum directeur Wim Beeren als curator liet de internationale tendensen in de beeldhouwkunst zien.

In 1971 werden vooraanstaande Land Art kunstenaars uit Nederland en de Verenigde Staten uitgenodigd om verspreid in heel Nederland site specific werk te maken. Morris realiseerde zijn kunstwerk in de duinen bij Velsen. Na deze tentoonstelling werd het werk afgebroken en een jaar later werd een nieuwe locatie gevonden in Flevoland. Het nieuwe weidse polderlandschap was een uitermate geschikte plek voor grootschalige en monumentale Land Art projecten. Daarom stelde de ingenieurs van de Rijksdienst IJsselmeerpolders (RIJP), de voorloper van Rijkswaterstaat, in 1977 een kavel ter beschikking voor het Observatorium van Morris. (1)

Observatorium bestaat uit twee concentrische aarden wallen. In deze cirkels zijn drie v-vormige uitsparingen gemaakt die een blik werpen op het oneindige open polderlandschap. Door het middelste stalen vizier is aan het begin van de lente en de herfst, wanneer de dag en de nacht even lang zijn, de zonsopkomst te zien. Aan weerszijde van dit vizier liggen aan de noordoost- en de zuidoost zijde van de cirels twee stenen wiggen. Door de wig aan de oostkant is de zonsopkomst te zien op 21 juni, de langste dag. De zonsopkomst door het vizier aan de westzijde kondigt op 11 december de winter en de langste nacht aan. Hoewel er op het land van de nieuw gecreëerde polders van Flevoland relatief weinig tijd verstreken is, is het verloop van tijd het onderwerp van Morris's Land Art project. (2)

Net als andere kunstenaars in de jaren zeventig was Morris gefascineerd door prehistorische monumenten. In de tijd dat Morris het Observatorium ontwierp, werd Stonehenge (Wilthshire, Groot-Brittannië) een belangrijk bedevaartsoord. Het Observatorium roept spiritualiteit en mysterie op. Door een moderne versie van het prehistorische megalithische monument Stonehenge te creëeren, biedt Morris Lelystad een plek voor nieuwe rituelen met eeuwenoude en universele associaties. (3) Robert Morris is een belangrijke en veelzijdige kunstenaar en kunstcriticus. In de jaren zestig verliet hij de traditionele media en ging met meer efemere materialern als speigels, textiel, afval, stoom en aarde werken. (4) Morris legde zich toe op performance art, installaties en Land Art. Hij geldt als één van de belangrijkste theoretici van het minimalisme maar heeft ook een belangrijke bijdrage geleverd aan de stroming Land Art die in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw in Amerika ontstond.

Werk van Robert Morris in de MoMA collectie

Locatie: Swifterringweg (hoek Houtribweg, bereikbaar via vanaf Klokbekerweg of Edelhertweg), Lelystad
Materiaal: aarde, water, gras, schelpen, staal, graniet, hout
Afmetingen: omtrek 91 meter
Het Observatorium bevindt zich op terrein dat in eigendom en beheer is van het Flevo-landschap.

Lees bij het Flevo-landschap wat de aanwezigheid van het Observatorium betekent voor dieren als de haas en de buizerd

Een impressie van het jaarlijks in het Observatorium gehouden Sunsation Festival uit 2008:

Noten:
(1) Martine Spanjers & Annick Kleizen (red.), (2007), De Collectie Flevoland, p. 151-153, Museum De Paviljoens.
(2) Amy Dempsey, (2006), Destination Art, p. 114-115
(3) De stichting Zonnewende Flevoland organiseert jaarlijks op de zaterdagochtend rond de datum 21 juni het Sunsation Festival in het Obswervatorium van Robert Morris. Tijdens het festival wordt met poëzie, muziek, theater en beeldende kunst de zomerzonnewende gevierd. Voor meer informatie: www.festivalsunsation.nl
(4) Jeffrey Kastner & Brian Wallis, (1998), Land and Environmental Art, p.292